şiir nasıl yapılır ve kimdir şair?

 

000) epilogue: nedir yani, nedir, ne?!?

Lirik ya da aksine didaktik; metafizik ya da dünyevi; ahenkli ya da deneysel ve disharmonic; yalın ya da derin; somut, yâni literal ya da metaforik; elit ve estetik ya da popüler ve kitsch; kafiyeli ya da serbest ölçülü; basitçe anlaşılan ya da anlaşılması zor olan veyahut anlam anakarasına milyarlarca ışık yılı uzaklarda mukim; muhatabında coşku, merhamet, ürperme, sevinç, karamsarlık, ümit gibi farklı psikolojik etkiler yaratan ya da seslendiğine hiçbir hissi geçirmeyen gibi çok farklı tezahürleri olan edebiyat türüdür şiir. Bu janrın unsurlarıyla, bu edebi uzay-zaman sürekliliğinin komponentleriyle (şiirlerle) ihtimaliyet hesapları bağlamında (bir diğer deyişle inorganik dolayımlar üzerinden) çok düşük olasılık değerleri düzeyinde (tesadüfen) değil, okur ve yazar olarak taammüden ve organik manada yolu kesişenlerin serebral kortekslerinin nöral yolaklarında (sinir hücrelerinin oluşturduğu bilişsel otobanlarda) muhakkak surette şekillenmiştir şu sual:

'Şiir yapılan bir şey midir, yoksa yazılan mı?'

Şu soru da poetika kuramı bağlamında makul sayılmalı pekalâ: 

'yaratılır mı şiir?'

Peki, 'üretilir şiir dediğin' dediğimde, mutabık mıdır meselenin hakikatiyle bu, yoksa vulger bir indirgemecilik, mekanik ve ekonomist bir teorizasyon teşebbüsü mü sayılmalıdır bu argüman?

'Hiçbiri değil aslında, düpedüz inşâ edilir her metin gibi şiir de!'' mercek altına aldığım mevzuyu kuşatmaya teşebbüs eden bir başka nazari gayrettir haliyle.

Ve zerrece şüphe duymuyorum ki ikisi soru cümlesi kılığında ve diğer ikisi ise hüküm bildirimi modunda olan paylaştığım bu dört söz öbeğinin öncelediği (başka bir ifadeyle bunları sonralayan) şu beşinci cümle de (mercek altına aldığım konuya dair) bir diğer kuramlaştırma (kuramsallaştırma daha mı iyi ne?!?) ediminin mahsulü olması hasebiyle, kaçınılmaz olarak  eklemlenmeli bu girizgâha: 

'Kim ki şair?!?'

Şair, şiiri eyleyen fail, cümle anlatılar cümlesinin en öznel janrının öznesi ve tecessüm etmiş şiirdir; özün nasıl ozan'ın gayri maddi simülakrası ise ve müessir aktörü, bedenlenmiş şuurdur şair ve özün'ün cismani hali de ozan.

Bu prologue'un NE'dir manası ve NE'nin içerdiği içlik okunulan satırların NE'liğidir doğrudan, değil dışlığı(i).

001) teorinin bitimsiz kozmosunda şiiri kuşatmak.

Okuyanlarına ve yazanlarına yöneltildiğinde [yöneltmenin eş anlamlısı olan 'tevcih edilme'nin 'terfi ettirmek' gibi bir başka anlam dairesine de atıf yaptığı hatırlansın; bazı spesifik sorular sorulduğu (yöneltildiği / tevcih edildiği) kişiyi sokacağı araştırma - tartışma - müzakere - keşif süreçleri vasıtasıyla daha yüksek bir bilgi / farkındalık / bilinç / irfan düzeyine yükseltir ki, bu da sorunun muhatabının bilişsel bilimler bağlamında terfi etmesiyle, mental olarak level atlamasıyla eşdeğer bir haldir. Vokabüler tercihi yapılırken bu durumun gözden ırak edilmemesinde fayda görüyorum.] 'nedir  şiir, şair kimdir?!?' soruları, prologue'da bazılarına temas ettiğim çok sayıda diğer soru ve cevapla karşılaşırsınız kaçınılmaz olarak. Kaçınılmaz olarak demem, Aziz Nesin'in konuya dair yaptığı 'Türkiye'de üç kişiden beşi şairdir' şeklindeki ironik tespitin tartışma alanına davet ettiği 'bu kadar çok ilgilisi olan bir şey hakkındaki görüşlerin fazla sayıda ve oldukça çeşitli meşreplerden ve mezheplerden olması da doğaldır haliyle' merkezindeki tespitime dayanmakta.

Okunulan satırları buraya kadar taşıyan fikirler manzumesinin işaret ettiği minvalde ('minval eski bir kelime, sevmedim, ben kulvar demeyi tercih ediyorum' diyene 'bildiğin yoldan git dostum' diyerek) ilerliyorum.

Birçokları gibi bana göre de şiir, temel komponentleri, kurucu âmilleri ilham, içgörü, istidat, emek olan antitelerden bir antitedir; sayısı epeyce çok anlatı türlerinden biri yâni. 

Bu fundamentallerden, bu temel koyucu unsurlardan (yola çıkış noktası, ateşleyicisi, işaret fişeği ilham ve içgörü de olsa) baskın olanı emektir.

Anlaşılmak adına egzajere ederek dillendiriyorum: emek, yukarıda referans verdiğim dört bileşenli mimarinin minimum %51'ini oluşturur ya da (temel taşıyıcı bileşen olan) orta direğini.

002) orijin: ilham.

Birçok kitap kurdu gibi ben de aynı anda [mesela biri şiir, biri grafik roman (çizgi roman), biri hikâye ya da roman, biri kuramsal fizik veya kozmoloji, biri teoloji ya da mitoloji, biri medeniyet veya sanat tarihi, biri matematik ya da mantık, biri felsefe ya da metafizik, biri sosyoloji veya antropoloji, biri bilişsel bilimler ya da yapay zekâ, biri psikoloji ya da adli tıp olmak üzere] farklı türlere ait çok sayıda kitabı paralel olarak okurum. Bu tarz bir okuma sistematiğinin yaratıcılığımı beslediği, yanı sıra da okuma sürem ve okuduğum sayfaların toplamı gibi metriklerde önüme koyduğum gündelik hedeflerimi realize etmeme pozitif katkı sağladığı onlarca yıla yayılan uzun erimli deneyimlerimle sabittir. 

Bu cümleden olmak üzere, son birkaç gündür sayfalarında sörf yaptığım kitapların birinde şu dizelerle karşılaşıverdim:

'İş ciddiye bindi.

Bin ciddiye işdi.

(Zebur 666. ayet)'(ii)

Çok ilgimi çekti bu dilsel oyun, zîra, yazar(lar?)ı bunu yaratırken, başlıcaları şunlar olan çok katmanlı bir fenomenin inşâsına kalkışmışlardı(iii); 

a) her şeyden önce zekâ kokan bir argümantasyon içermekte bu dizeler; bununla birlikte hinoğluhinlik sınırlarına tecavüz eden hınzır bir ironi ve yanı sıra pasif-agresif bir başkaldırı da sızmakta dizelerin atomlarından. 

b) Yapısökümcü (dekonstrüktivist) bir teknik kullanılarak kelimeler kırılmış / parçalanmış, akabinde de bu parçalar başka kelimelere yapısalcı (inşâcı / konstrüktivist) bir teknoloji ile eklemlenerek anlamlı kelimelere erişilmiş. 

c) tam manasıyla palindromik ('anastas mum satsana' tarzındaki sağdan ve soldan okunuşu aynı semantiğe ve sentaksa sahip olan bildirim benzeri) bir mimariye sahip olmasalar da, dizelerin birbirlerinin ayna simetrisi denilebilecek formlara dönüştürülmesi, Türkçe'nin sentaktik - gramatik nitelikleriyle birlikte semantik imkânlarının da limitlerinin zorlandığını düşündürmekte muhatabına.

Sekiz kelime ve bir sayıdan oluşan alıntıladığım pasajı okur okumaz şu fikir beliriverdi zihnimde: 'alıntıladığım dizelerde kullanılan teknikle üretilmiş ve kuşkusuz her biri de ANLAMLI olmak zorunda olan argümanların / cümlelerin / bildirimlerin parçası olduğu bir manzum metin üretmek enteresan bir yazma deneyimi, provokatif bir meydan okuma teşebbüsü olurdu.' 

Bir sonraki bölümün başlığı olan Latince deyişin dillendirdiği 'Bir örnek bin sözden daha etkilidir!' düsturundan yola çıkarak, 'nazariyat yapacağına hakkında, yaz bahsettiğini, yap icraatını' dedim persona litteraria'ma ve bahsettiğim o manzumu nitekim yaptım, işte, aşağıda.

003) Plus valet exemplum quam mille verba.

ŞAİR'ÇÜN DECALOG

001) haykırdı turkuaza kaçan bir delirium nidâ: IŞIK OLSUN illa!

002) muktedir zulmünü sevdi, sev zulmünü muktedirdi / foton dolanık ikizinden korkdu, kork dolanık ikizinden fotondu.

003) şey olsun temel ve yalın; her yere yayılan ve şey here dönüşebilen yeş.

004) bağ içeriyor mu anlam, an içeriyor mu bağlam / tasa kaynağına koşmalı, koşma kaynağına tasalı.

005) birleşsin kâdim basitler, örüntüler olsun karmaşık ve dirilsin arketipler. 

006) an özlediği yarınmış, yarın özlediği anmış / gödel dedi: 'esas eksiklikdir', eksiklik dedi: 'esas gödel'dir'.

007) tamamlansın nâtamam, noksan sâkıt olsun ve olmasın ol(a)mayan.

008) şiir şeydir şairce, şair şeydir şiirce / bu ki muntazam mazmunludur, mazmunlu ki muntazam budur. 

009) nazmım ki mazmunludur ve gayrimuntazam / naz etme eyy Nâzım, söyle ama: nedir nazım?

s0N) cümlesini var ettiyse SÖZ, öncesinde ne önce vardı, ne ışık, ne de töz!

004) manzum ve mazmunun ne var ardında?

Şiirimi kurarken şunları amaçladım / plânladım / düşündüm / kurdum / yazdım / yaptım:

a) manzumem bir terkiptir ve iç içe geçmiş dört şiirden mürekkeptir ve bunların ne şekilde okunmaları gerektiğine dair bir yönergem de vardır elbet(iv).

b) manzum metnimi örerken yola çıkış noktam / ilham kaynağım olan iki dekonstrüktivist & semi-palindromik cümleden oluşan minnak fragmandakinden daha fazla sayıda (en az on tane) aynı nitelikte cümleyi içermeli idi şiirim. Üstelik benim cümlelerim ilham kaynağım olanlara nazaran daha geniş afakı kucaklamalı, derin olmalı çok daha, felsefi ve kozmik ve illâ fazla daha her bakımdan. 

c) evet, ilham, içgörü şiir nam işin ELİF'idir, yâni ALFA'sı; geri kalan diğer hepsi ise taa OMEGA'ya değin, debelenmektir, uğraşmak, ter dökmek ve çalışmak. Ki, bu daha önce işaret ettiğim üzere, şiirin kurucu komponentlerinin oluyor minimum %51'i. Böyleyse bu; yazmalı, bozmalı, kırmalı, eklemeli, parçalamalı, bütünlemeli, eksiltmeliyim ki her bir uzvunu metnin, kan ter içinde kalalım o ve ben ve o metin olsun sonunda bir şiir.

d) her cümlem dilimin derinliğinden devşirilmeli, persona litteraria'mın yurdunun enginliğinden beslenmeli. 

e) 'Korkdu' ve 'eksiklikdir' kelimelerini, Türkçe'nin ses uyumuna aykırı olmalarına karşın, metindeki aliterasyonu (seci) pekiştirmek için ve elbette ki kurmaya çalıştığım argümanın, ilham kaynağım olanlar gibi semi-palindromik karakterde olmasını sağlamak adına taammüden tercih ettim. Böylelikle şiirimin ilgili kısmındaki ritm ve armoni unsurunu güçlendirirken, yanı sıra mezkûr dizemin iskeletinin yakınsamasını sağladım anastas mum satsana söz öbeğinin mimarisine. 

f) Türkçenin müesses nizamını, konvansiyonel mimarisini, verili - aktüel sentaktik - gramatik kurgusunu metnin bir çok yerinde esnetirken (ihlâl ederken) buna karşı geliştirilebilecek ofansif hamleleri (potansiyel itirazları) önceden göğsümde yumuşatmak adına 'gödel dedi: 'esas eksiklikdir', eksiklik dedi: 'esas gödel'dir' dizelerini attım ateş hattına ve de sahne ışıklarının altına. Mantık - matematik - felsefe disiplinlerinde yeterli okumalar yapmamış okuru okunulan satırlara yabancılaştırmamak adına daha ileri açıklamalara (teknik detaylara) girmeden şu kadarını söyleyeceğim: Kurt Gödel, Eksiklik Teoremleri ile matematiğin aritmetik türü aksiyomatik temelli alt kırılımlarının eksik olduğunu kanıtladı. Bu keyfiyet, matematikle benzer mahiyette olan mantığın ve bunların üzerinde yükselen bütün [doğa bilimlerinin ve yanı sıra, beşeri ve sosyal bilimlerin nicelleştirilmiş / matematize edilmiş halleri (bir beşeri ya da sosyal disiplinin lafzı yorumunun formül ve denklem setlerine tahvil edilmesine işaret eden şu indirgeme halleridir kastettiğim: ekonomi >>> ekonometri, sosyoloji >>> sosyometri, arkeoloji >>> arkeometri, psikoloji >>> psikometri, antropoloji >>> anropometri) vb.] bilim disiplinlerinin de eksiklikle malûl olduklarını îmâ eder pekalâ bize. Hal böyle olunca da özelde sentaktik, genelde ise gramatik kozmosların eksiklikten muaf olmadıkları rahatlıkla söylenebilir. Türkçe'nin sessiz uyumu temelli bir kaidesi başta olmak üzere kimi antitelerini esnetmekte bir beis görmemem bundandır. 

g) İsim ve sıfatları fiilleştirirken ve simetrik dönüşümleri, tersinmeleri ve evirmeceleri kullanırken birden çok amacım vardı. Bunların en dominatör olanlarını paylaşıyorum: 1* metnimin içerdiği sembolizmayı pekiştirmek, 2* birbirine bakan iki aynada oluşan sonsuz görüntülerin labirentine benzeyen bir dilsel uzay-zaman sürekliliği yaratmak ve okuru bunun içine çekerek (çok kısa bir süre için de olsa) kurduğum kozmosla onu kuşatmak, 3* Bahse konu labirentte giren okura (klasik retorikteki chiasmus ve - kelime bazında olmasa da cümle temelinde olmak kaydıyla - pseudopalindromik (semi-palindromik) semantik tesirini oluşturarak) bir yankı odasında yaşadığı hissini geçirmek, yanı sıra oluşan kapanmışlık halinin ve kendi üzerine katlanmışlık tablosunun neden olabileceği belirgin bir klostrofobi atmosferi yaşatmak(v). Ne kadar becerdiğimin nesnel kritiği muhatabının işidir kuşkusuz. 

h) Tamamına ve fakat bilhassa da 1), 3), 5), 7) ve S0N) numaralı dizelerine yedirdiğim metafizik îmâlar, mistik dolayımlar ve kozmik metaforlar üzerinden kurduğum metin şunu haykırmakta çığlık çığlığa: 'bitimsiz boyutlara sahip bir coğrafyayım, limitsiz bir hafıza ve vahim derecede eksik ve kusurlu bir sonsuz. her şeyi tamamlayan ben biliyorum, imkânsızdır tamamlanmam.' Bu alt metinler, bu protagonist (ve yer yer de antagonist) temalar Kurt Gödel'in bahsettiğim Tamamlanmamışlık Teorileri'nin, Albert Einstein'ın özel ve genel görelilik kuramlarının, Erwin Schrödinger'in kuantum dalga mekaniği yorumunun ve What Is Life? sorgulamasının, Edward Witten'ın süper sicim teorisi ve m(embran)- teorisi yaklaşımlarının, Sir Roger Penrose'un platonik bir anlayışla kurduğu kozmolojisinin ve sıraladığım bu teorik gayretleri son üç on yılda yorumlayan başta Brian Greene olmak, bilim insanları ve felsefecilerin müktesebatlarının metnim üzerindeki izdüşümleridir, bütün bu bitimsiz külliyata dair yapabildiğim mütevazı okuma ve tefekkürün zavallı ve aciz âsarımdaki silik izleridir, dâhîlerin dizelerime (ve onları açıklayan teorik ve deskriptif argümanlarıma) sızan gölgeleri yâni onlar.

i) Şunu da eklemez isem bu bahis nâtamam olur: satırlarımın kimi yerlerde negatif ontoloji ve negatif teolojinin argümantasyonlarına göz kırptıkları inkâr edemeyeceğim bir epistemik hakikattir.

j) Ve hiç kuşkusuz sıraladığım bütün bu faktörlerin yanı sıra nazım mahiyetli metnim (ve mezkûr manzumeyi açıklayan iddialarım), nazmın / şiirin (ve onları şerh eden nesir kısımların) kendisine dair konuşması, bir diğer deyişle kendi üzerine katlanarak, kendi kendisine referans vererek (bir kez daha ve tekraren birbirine bakan aynalarda oluşan simetrik ve sonsuz görüntüler seti benzeri) bakışımlı bir asıl - kopya (simülakra) düalitesi oluşturması hasebiyle, pekâlâ, (yer yer yapısalcı, kimi kısımlarında da post-yapısalcı izlerde ve izleklerde ilerlemesi yüzünden) bir post-modern anlatı teşebbüsü olarak da tarif, tasnif ve tavsif edilebilir diye düşünmekteyim.

k) Bu bahsin b) bendinde bu metnin kendisinden mülhem olduğu 'İş ciddiye bindi. Bin ciddiye işdi.' dizeleriyle aynı tekniğe sahip en az 10 dize üretmek için yola çıktığımdan bahsetmiştim; lâkin ben metni yazdıkça (her metin üretme sürecimde olduğu üzere), bakışımlı olarak metin de beni yazdı ve tabii kendi kendisini de. Öyle ki, şiirimin, bir şiirin muhayyel - mutasavver - ideal bir manzuma yakınsayabilmesi için uyması gereken temel algoritmayı da içermesi gerektiğini anladım [anladığım aslında böyle bir algoritma olmadığı (olamayacağı hatta) ve olsa bile onu hayata geçirmenin mümkün olmadığı idi]. Bu birbirini reddeden çelişik hallerin kompleks manzarasına tekabül eden poetikama en ziyade yakışan başlık da zannımca 'şair'çün decalog' olurdu tabiatıyla. Bu başlığı haiz metnin [başlık - içerik uyumu prensibi gereği (ekşi sözlük moderasyonunun çınlasın kulakları] maksimum 10 kıtadan / paragraftan oluşmak zorunda oluşu, beni icat ettiğim çok sayıda pseudopalindromik dizenin, ikişerli kıtalar halinde tertiplenmiş olan sadece sekizini içermesi gerektiğine teknik olarak ikna etti. Son kıtanın sıra numarası olarak (010) yerine (s0N) imini kullanırken 'çınlasın kulakların ey Viyanalı Yalvaç!' diye haykırarak içimden, minik bir söz oyunu daha oldum yapmış. 

l) Son bir izahat da şu olsun: 'naz etme eyy Nâzım, bana de: nedir nazım?' şeklindeki  paragrafı sadece 'naz - nazım - Nazım' triosunun kulakta oluşturacağı aliterasyona ve semantik ve sentaktik ritm ve armoniye katacağı renk ve zenginliğe ram olarak / meylederek kattığımın düşünülmesin hiç istemem doğrusu. Muhatabını kompleks mahiyetli çok sayıda alt metne yönlendiren on paragraflık metnimin / anlatımın / şiirimin kuşandığı bütün o iddialı entelektüel perspektif ve duruşu böylesi bir basitliğe kurban etmem söz konusu dahi olamaz. Türkiye Toplumsal Formasyonu'nda genişçe bir kesim 'Nazım = ŞAİR' denkleminin poetika kozmosundaki müzakerelerde çalıştığına inanmaları da değildir o dizenin mevcudiyet sebebi. Bahse konu dize, 'haykırdı turkuaza kaçan bir delirium nidâ: IŞIK OLSUN illa!' dizesinin yazılmasından sonra kendisini metnin finaline yakın bir topoğrafyada konumlanacak şekilde yazmaya icbar etmiştir beni. Anlatıdaki varlığının esbabı mucibesi budur ve bundan ibarettir.

m) Bilişsel sistemimin nörolojik mimarisini oluşturan sinir yolaklarımda (bilişsel otobanlarımda) ortaya çıkan ve bilinçli farkındalığımın gerisindeki (altındaki, satır aralarındaki) koordinatlarından mütemadiyen ve hep birlikte konuşarak kafamın içinde muazzam bir gürültüye ve dahi kakafoniye sebebiyet veren iç seslerimden bir tanesi bu metnin tam da okunulan satırını yazarken dedi şöyle: 'Fekat Muazzez, bu anlatı, yazıcısının onu onca sonlandırma teşebbüsüne mukabil, bitmemekte bu denli direnmekte ise böyle; biz iç sesleri tarafından zalimce zorbalanan zavallı Ziyavercik nasıl olur da nörolojik zortlatılmasının yol açtığı şu aktüel ne yapiciğini bilememe halinden bu ahval ve şeraitte kurtulabilir ki? ezcümle azizem ve kısaca muazzezim, hiç bilememekteyim nereye gitmekte sonu bu işin ve n'olcek şimdi peki?!?' Muazzez nam diğer iç sesim, kendisine bu soruyu yönelten diğer iç sesime cevaben 'hörmetimi ve muhabbetimi her türlü hak eden Alemfüruz Saçışık Bahtiyarruhzade'm, cânım efendim, nur-u âynım ...' girizgâhıyla başlamıştı ki cevabını dillendirmeye, daha fazla lâkırdı istimalini önlemek için ekleyerek şu argümanı susturuyorum onu ve kafamdaki diğer sinir yolaklarını, bütün o üst üste binen seslerden mürekkep o mahşeri kakafoniyi ve tamamlıyorum metnimi ve bu suretle de okunulan satırların Michael Ende'nin 'keşke ben uydurmuş olsa idim bunu' diye hasetimden çatlamama yol açan o harikulâde fantastik anlatısı Die unendliche Geschichte (Bitmeyen Öykü yahu, okumuş olmalısın sen de onu) gibi tamamlanamamazlığa yazgılı olmasını (görüntüde ve formel olarak da olsa) engellemiş oluyorum. İşte bu anlatının sonsuzluğa uzanma potansiyeline sahip organellerini budayan o zikrettiğim bug: hiç kuşkum yok ki Jacques Roubeau, Raymond Queneau, Italo Calvino, Georges Perec ve diğer OuLiPo (L’ouvroir de Littérature Potentielle) tâifesi yuvalanmıştır yazıcısının yazgısına ve bu yazıya.

Böyle ise bu, hadi bakalım, tam zamanı nihayet'in.

005) prologue / nihayet:

Ezcümle; kolayca yazılabileceği intibaına neden olabilecek her biri oldukça kısa on kıtadan oluşan bir manzum metnin ve bu metnin yazılma sürecinin dillendirilmesinin hayatiyet bulabilmesi için gri hücrelerimin epeyce efor harcadığı kapsamlı (baksanıza, üç lokmalık şiiri hazmetmek için otuz üç kere geviş getirdim handiyse!) bir düşünme, araştırma ve keşfetme faaliyeti gerçekleştirdim. Şiiri(Mİ)n oluşmasında etkili olan dört kurucu unsurdan biri olan emek harcamaya 'emek esastır, diğerleri tâlî, bir nevi kenar süsü yâni' diyerek şiddetli (hatta şeddeli) vurgu yapmam bundandır. Ve tabii şiirimin / anlatımın teorik açımlanması ve serimlenmesi ise, ister istemez, bu hikâyenin asal unsuru, ana gövdesi ve büyük parçası olmalı idi, oldu da. Metinlerimin bazılarının nihayetindeki o geleneksel lâkırdı şablonlarına gelmeden sıra eyy kârim, şunu da unutmamanı dileyerek ekliyorum: şair, memleketsiz fert olmaz prensibi gereği, ne denli muhtaç ise lisana; o denli simbiyotiktir lisanın şairle münasebeti de illa ve çevrilemezse şayet metin ya abuklamadır o şizoidce, ya da denir şiir ona(vi). 

Q.E.D. / EXEUNT OMNES / IPSE DIXIT / vesselam...

-----------------------

referanslar & açıklayıcı notlar:

(i): Karış(a)mam kuşkusuz okurumun metnimi okuma tarzına, değil haddime lâkin öneririm naçizane birlikte okusun onu Tractaus Logico-Philosophicus ile.

(ii): Tansu M. Gülaydın - İlhan Durusel, Blöf Kitap, Koç Üniversitesi Yayınları'nda ilk baskı, Mart 2018, sayfa: 11.) 

(iii): Yukarıda alıntıladığım dizlerin kitabın iki yazarından hangisine ait olduğu belirsiz; belki de, kitabın tamamı ya da bir kısmı gibi, onlar da her ikisinin müşterek ürünüdür, bilemiyorum, çok da önemli değil bu ayrıntı aslında. 

(iv):  Şiirin içerdiği 4 farklı şiire erişmek için izlenmesi gereken okuma rotaları:

    a- ilk şiir: 001) - 002) - 009) - o0N)

    b- 2.   şiir: 001) - 004) - 009) - o0N)

    c- 3.   şiir: 001) - 006) - 009) - o0N)

    d- 4.   şiir: 001) - 008) - 009) - o0N)

(v): Metinlerimde sıklıkla kullandığım chiasmus enstrümanı, hakkında ekstradan lâkırdı edilmesini gerektiren türden bir lengüistik imkân. Bu yüzden giriyorum bu topa hemen:

Chiasmus (Kiyazmus / Çaprazlama), bir cümlede, dizede ya da düşünce dizgesinde sözcüklerin, kavramların veya sentatktik - gramatik yapıların çapraz bir düzen içinde tekrar edilmesine dayanan retorik ve edebî bir sanattır. En temel biçimiyle yapısı A-B / B-A simetrisi üzerine kurulur.

Kökeni Yunanca “χ”(Chi) harfine dayanır. Latin abc'sinde mütekabili x'tir. Yeri gelmişken bu harfe dair olan ilginç ve önemli bir ayrıntıyı da hatırlatayım: Yunanca “Chi” harfi tarih boyunca yalnızca alfabetik bir işaret değil, aynı zamanda mistik, teolojik ve sembolik anlamlar da taşımıştır. Özellikle erken Hristiyanlıkta Χ harfi, Jesus Christ adının Yunanca yazımı olan “Χριστός”un (Khristos) ilk harfi olduğu için sembolik önem kazanmıştır. Bu nedenle “chi” harfi Batı kültüründe hem geometrik çaprazlığı hem de metafizik çağrışımları taşıyan özel bir işarettir.

Bu harfin geometrik görünümü nasıl bir çaprazlık oluşturuyorsa, chiasmus da dil içinde benzer bir simetrik dönüş hareketi yaratır. Bu nedenle yalnızca bir söz sanatı değil, aynı zamanda düşüncenin biçimsel olarak kendi üzerine katlanması, tersyüz edilmesi ve yankılanmasıdır.

Temel Yapısı şöyledir:

İlk bölüm: [Kavram A] + [Kavram B]

İkinci bölüm: [Kavram B] + [Kavram A]

Şematik olarak göstermem gerekirse:

A → B
B → A

Bu yapı bazen yalnızca sözcük düzeyinde değil; anlam, imge, fikir, duygu veya mantıksal ilişki düzeyinde de kurulabilir. Bu yüzden chiasmus, şiirde olduğu kadar hitabette, felsefede, siyasette ve dinî metinlerde de güçlü bir etkiye sahiptir.

Buna dair edebiyat ve siyaset gibi anlatı yerlemlerinden çok popüler birkaç örneği paylaşarak devam ediyorum. 

İlk örnek John F. Kennedy'nin müktesebatından:

'Ülkenizin sizin için ne yapacağını sormayın; sizin ülkeniz için ne yapabileceğinizi sorun.' 

Bu argüman klasik siyasal retoriğin en güçlü chiasmuslarından biridir. 'Ülke / siz' ilişkisi çaprazlanarak bireysel sorumluluk fikri güçlendirilir. 

Sokrates'a ait şu maxim ise kısa, ritmik ve aforizmatik yapısı sayesinde chiasmus’un hafızada kalıcılık gücünü gösteren immortal örneklerindendir:

'Yaşamak için ye, yemek için yaşama.'

Türk edebiyatında bahse konu bu sanat genellikle 'aks', 'çaprazlama' veya kimi zaman 'ters simetri' başlıkları altında değerlendirilir. Özellikle Divan şiirinde anlamı yoğunlaştırmak, musikiyi güçlendirmek ve mazmunlar arasında yankı oluşturmak amacıyla sıkça kullanılmıştır. 

Naili'nin şu ustaca dillendirilmiş dizeleri gibi: 

'Didem ruhunu gözler, gözler ruhunu didem  (Gözüm yüzünü gözler, gözler yüzünü gözüm).'

Burada 'didem / gözler ilişkisi çaprazlanarak hem ritim hem de semantik yoğunluk oluşturulur.

Fuzûlî'nin antolojilere giren sayısız beyitinden birine geldi sıra:

'Cânı kim cânânı için sevse cânânın sever / Cânânı kim cânı için sevse cânın sever.'

Bu örnekte chiasmus yalnızca sözcüklerin yer değiştirmesi değildir; 'can', 'canan' ve 'sevgi' kavramları arasında metafizik bir döngü kurulmaktadır. Böylece inşâ edilen yapı tasavvufî anlam katmanları da kazanır.

Dil - kültür ilişkisi üzerindeki çalışmalarıyla tanınan Alman filozof ve dilbilimci Wilhelm von Humboldt'un kültürün dil tarafından oluşturulmasının yanı sıra, dilin de insanı etkilediğini, biçimlendirdiğini, değiştirdiğini vaz'eden görüşlerini aşırı yoruma tâbî tutarak: 

'İnsan dili kurar; dil insanı kurar.' formunda dillendirdiğimizde, evet, klasik tanımına uyan bir chiasmus yapmış oluruz, ancak, bu durumda modernist ve post-modernist düşünce kozmoslarında, bilhassa da onların konstrüktivist, post-konstrüktivist ve hermenötik kırılımlarında sıklıkla karşımıza çıkıveren o (tavuk mu, yumurta mı benzeri) pür retorik paradokslarından birinin kendi üzerine katlanan, sürekli bir geri bildirim operasyonuyla kendisini besleyen, kendisiyle konuşup duran bir benzerini üretmiş oluruz ki, bu da pek makbul bir halt olmasa gerektir.

Bu faslı kapatmadan önce Chiasmus'un çoğunlukla karıştırıldığı kuzeni olan antimetabole ile arasındaki farka da kısaca değinmenin faydalı olacağına inanıyorum ve işte değiniyorum: aynı kelimelerin birebir olmasa da çoğunun ters sırayla tekrar edilmesi antimetabole iken, chiasmus, birebir aynı olmak zorunda olmayan kelimelerin terkibiyle oluşturulmuş daha engin ve derin anlamlı semantik ve sentatktik - gramatik çaprazlık patternidir. Bu yüzden de her antimetabole kategorik olarak chiasmus iken, her chiasmus antimetabole değildir. (hâmişe hâşiye: (iii) numerolu dipnotu ChatGPT ve MetaAI'ın yardımlarına müracaat ederek yazdım.)

(vi): 'Ulysses gibi İngilizcenin sentaktik - gramatik - semantik formunu ve içeriğini kökten kıran ve tekrar kuran demir leblebi bir metin dahi gezegenin çok sayıda diline çevrildi Alemfüruz Saçışık Bahtiyarruhzade, senin şu kıçı kırık şiirinin çevirisi de iş mi Allasen?!?' diyenleriniz olabilir diye mezkûr manzumumu önce ben çevirdim İngilizceye, ardından da AlphabetAI'ya ve ChatGPT'ye çevirttim. doğrusu algoritmalar benden daha iyi iş çıkardıklarından onların marifetlerini paylaşıyorum burada ve soruyorum ardından: Can Yücel'in deyişiyle, şiirimi İngilizce söyleyen iki AI ajanı metnimin muhtevasını, ruhunu, esasını ve özünü vermeyi başarabilmişler mi sizce?

Önce AlphabetAI'ın çevirisi gelsin:

THE POET’S DECALOGUE

001) a delirium cry, leaning into turquoise, shrieked out: let there be LIGHT, by all means!

002) the potent loved its own cruelty, love its cruelty for the potent it was / the photon feared its entangled twin, fear its entangled twin for the photon it was. (beğenmeyince ben şöyle düzeltti: the potent loved its cruelty, love its cruelty the potent did / the photon feared its entangled twin, fear its entangled twin the photon did.)

003) Let it be basic and plain; spreading erewhre, gniht turning into evrygniht.

004) does meaning contain a bond, does a moment contain a context / one must run to the source of grief, run not to the source of the grief-stricken. (beğenmeyince ben şöyle düzeltti: does meaning contain a bond, a bond contains the moment / to the source of grief one must run, run not to the source of the grief-ridden.)

005) let the ancient simples unite, let patterns grow complex, and let the archetypes resurrect.

006) the moment was the tomorrow it yearned for, tomorrow was the moment it yearned for / Gödel said: 'the essence is incompleteness', incompleteness said: 'the essence is Gödel'.(beğenmeyince ben şöyle düzeltti: the moment was the tomorrow it yearned for, tomorrow was the moment it yearned for / Gödel said: 'essence is incompleteness', incompleteness said: 'essence is Gödel'.)

007) let the incomplete be completed, let the deficient fall away, and let that which cannot-be, be not.

008) poetry is a thing poet-wise, the poet is a thing poetry-wise / this, which is structured with metaphors; the metaphoric, which is structured as this. (beğenmeyince ben şöyle düzeltti: poetry is a thing poet-wise, the poet is a thing poetry-wise / this is structured with metaphors, with metaphors structured is this.)

009) my verse, which is metaphoric yet unstructured / do not coy, oh Nâzım, but speak: what is verse, and what is my coy?

tHE eND) if the WORD brought the whole sentence into being, then before it, there was neither a before, nor light, nor the quintessence! (kıtanın sıra numarasının orijinalinin 's0N' olduğunu, buna göre İngilizcesi şöyle olmalı dedim: 'ThE eNd'; bana hak verdi bu şekilde düzeltti çevirisini.)

Şimdi de ChatGPT'nin çevirisini paylaşıyorum:

THE POET’S DECALOGUE

001) a delirium cry, drifting toward turquoise, screamed: LET THERE BE LIGHT — at any cost!

002) the sovereign loved his tyranny, loved his tyranny the sovereign did / the photon feared its tangled twin, feared its tangled twin the photon did.

003) let thing be base and bare; the kind that spreads everywhere and can becomething everything.

004) does meaning contain bond, does bond contain meaning / grief must run toward its source, toward its source must grieving run.

005) let ancient simples unite, let patterns grow intricate, and let the archetypes arise again.

006) the moment was what tomorrow longed for, tomorrow was what the moment longed for / gödel said: “the essence is incompleteness,” incompleteness said: “the essence is gödel.”

007) let the unfinished be fulfilled, let the lacking fall away, and let not-be perish from what cannot be.

008) poetry is thingwise through the poet, the poet is thingwise through poetry / this, being ornate, is laden with conceit; conceit-laden, ornate, is this.

009) my verse is conceit-laden and irregular / coy not thyself, O Nazım — but tell: what is verse?

eN∞) if WORD brought forth the sentence, before it there was neither before, nor light, nor substance!

ChatGPT'nin bu, bana göre, özensiz çevirisi beni hayal kırıklığına uğrattı ve şunu paylaştım onunla: 

'beni hayal kırıklığına uğrattın, çok baştan savma bir çeviri bu. alphabetai'ın yaptığı çevirisini, yaptığım eleştiri temelinde gerçekleştirdiği revizyonla birlikte paylaşıyorum. bunu incele bundan hareketle kendi özgün ve daha özenli çevirini yap.'

AlphabetAI, gerçekleştirdiği işi eleştirince işbirlikçi davranıp hemen işin yeni bir versiyonunu / sürümünü paylaşıyor; ChatGPT ise işini savunma noktasında kararlı ve hata / eksik diye uyardığım noktalarda savunmacı defansif (hatta yer yer ofansif) bir tutum alıyor. Anlayacağınız ChatGPT eleştiriyi kişisel olarak alıp gönül koyan, kırılan hassas kişiler gibi, ya da 'ben her şeyin iyisini yaparım, düzeltilmeyi gerektiren bir tarafı yok müktesebatımın!' diyen bir kibrin mümessili gibi davranıyor. AI ajanlarının birbirlerinden farklılaşan bu tarzları Büyük Dil Modeli temelinde aldıkları eğitimler ne denli homolog olursa olsun, bu eğitimin sonraki aşamalarında tabî oldukları düzeltme ve ince ayar fazlarının farklılaştığına işaret ediyor olsa gerek.